Το φθινόπωρο είναι η εποχή που στέκεται στο μεταίχμιο. Έχει μέσα του την υπόσχεση του χειμώνα, μα και την ανάμνηση του καλοκαιριού. Το φως γίνεται πιο ήπιο, τα φύλλα σκορπούν στους δρόμους, οι μέρες μικραίνουν και η σιωπή αποκτά άλλη χροιά. Δεν είναι τυχαίο που η νεοελληνική ποίηση γέμισε με εικόνες φθινοπωρινές. Στους στίχους μεγάλων ποιητών η εποχή αυτή γίνεται σύμβολο απολογισμού, εσωτερικής αναζήτησης αλλά και ελπίδας για μια καινούρια αρχή.
Ο Γιώργος Σεφέρης, με την ευαισθησία που τον χαρακτήριζε, είδε στο φθινόπωρο τον καθρέφτη της ανθρώπινης ψυχής. Οι σιωπές των ημερών, το κιτρίνισμα των φύλλων, η ελαφριά μελαγχολία που πλανιέται στον αέρα, όλα αυτά γίνονται αφορμή για στοχασμό. Το φθινόπωρο στον Σεφέρη δεν έχει μόνο σκοτάδι. Έχει προσμονή, έχει αναμονή για κάτι που ωριμάζει μέσα στον χρόνο. Στους στίχους του συναντάμε τη βεβαιότητα ότι η φύση προχωρά και μαζί της ο άνθρωπος βρίσκει το μέτρο του.
Ο Οδυσσέας Ελύτης αντίκρισε την εποχή με τη ματιά του φωτός. Το φθινόπωρο, γράφει, είναι η στιγμή που το καλοκαίρι δεν σβήνει απότομα, αλλά γίνεται πιο τρυφερό. Οι ήλιοι χαμηλώνουν, οι σκιές απλώνονται και ο χρόνος δείχνει σαν να ανασαίνει πιο αργά. Μέσα σε αυτή την ηρεμία ο ποιητής βλέπει το θαύμα της φύσης να συνεχίζει, την ελπίδα να ανθίζει ακόμη κι όταν τα φύλλα πέφτουν. Ο Ελύτης μετέτρεψε το φθινόπωρο σε ύμνο της απλότητας, σε εικόνα που χωρά τη γλυκύτητα της ζωής ακόμη και στις στιγμές που όλα δείχνουν να αλλάζουν.
Ο Γιάννης Ρίτσος πρόσθεσε μια άλλη διάσταση. Για εκείνον το φθινόπωρο είχε το χρώμα της καθημερινότητας των ανθρώπων. Τα χωράφια που αδειάζουν από καρπούς, οι αγρότες που ξεκουράζονται μετά τον τρύγο, οι γειτονιές που γεμίζουν μυρωδιές καμένου ξύλου. Ο Ρίτσος είδε στην εποχή αυτή την εργατικότητα και την καρτερία του λαού. Οι στίχοι του μιλούν για την ωριμότητα που φέρνει ο χρόνος, για τη δύναμη που κρύβεται στη γη και στους ανθρώπους που συνεχίζουν να σπέρνουν και να θερίζουν. Το φθινόπωρο γίνεται έτσι εικόνα αντίστασης, αλλά και αφοσίωσης σε όσα κρατούν την κοινότητα ζωντανή.
Ο Μανόλης Αναγνωστάκης, πιο εσωτερικός, συνέδεσε το φθινόπωρο με την προσωπική αναμέτρηση. Στους στίχους του οι φθινοπωρινές βροχές φέρνουν μνήμες, οι σύντομες μέρες θυμίζουν απώλειες και ανεκπλήρωτες επιθυμίες. Δεν υπάρχει βαρύ σκοτάδι, υπάρχει όμως μια σιωπηλή καταγραφή του χρόνου που περνά. Ο Αναγνωστάκης αξιοποιεί το φθινόπωρο για να μιλήσει για την ανθρώπινη ευθραυστότητα, για την ανάγκη να σταθούμε απέναντι στον εαυτό μας και να δούμε καθαρά ποιοι είμαστε.
Ο Κωνσταντίνος Καβάφης, με τον δικό του τρόπο, εντάσσει την εποχή σε μια πορεία απολογισμού. Το φθινόπωρο στα ποιήματά του είναι η στιγμή που η νεότητα έχει περάσει, μα η μνήμη κρατάει ζωντανές τις ηδονές και τις εμπειρίες. Η πτώση των φύλλων γίνεται σύμβολο της φθοράς, αλλά και της ωριμότητας που φέρνει η εμπειρία. Ο Καβάφης αντιμετωπίζει την εποχή με ρεαλισμό και ταυτόχρονα με ευγένεια, αποδεχόμενος την αλήθεια του χρόνου χωρίς πικρία.
Μέσα από όλους αυτούς τους ποιητές, το φθινόπωρο στη νεοελληνική ποίηση αποκτά πολλαπλά πρόσωπα. Είναι η εποχή του στοχασμού και της εσωτερικής ησυχίας, αλλά και η εποχή της συνέχειας, της ελπίδας και της ωριμότητας. Είναι η φωνή της φύσης που αλλάζει, και μαζί της αλλάζει και ο άνθρωπος. Κάθε φύλλο που πέφτει κουβαλά μνήμη, κάθε βροχή φέρνει καθαρότητα, κάθε ήσυχη μέρα διδάσκει πως ο χρόνος δεν είναι μόνο φθορά, είναι και υπόσχεση.
Το φθινόπωρο εμπνέει γιατί συνδυάζει δύο κόσμους. Από τη μια, κρατά ακόμη κάτι από το καλοκαίρι που φεύγει· από την άλλη, προετοιμάζει για τον χειμώνα που έρχεται. Αυτή η διπλή φύση του, γεμάτη μελαγχολία αλλά και φως, είναι που άγγιξε τόσο έντονα τη νεοελληνική ποίηση. Οι στίχοι του Σεφέρη, του Ελύτη, του Ρίτσου, του Αναγνωστάκη και του Καβάφη το δείχνουν καθαρά. Το φθινόπωρο δεν είναι μόνο μια εποχή. Είναι τρόπος να κοιτάς τον κόσμο, να τον δέχεσαι και να τον μετατρέπεις σε λόγο ποιητικό.
Πηγές: Ανθολόγιο Νεοελληνικής Ποίησης (ΕΚΕΒΙ), Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος, Μελέτες για τον Σεφέρη και τον Ελύτη (Ίδρυμα Κωστή Παλαμά), Αρχείο Γ. Ρίτσου, Αρχείο Μ. Αναγνωστάκη, Αρχείο Κ.Π. Καβάφη.
Γράφει η Βασιλική Χριστάκου
