Η Αθήνα του 1896 ήταν μια πόλη που ζούσε στο μεταίχμιο του παλιού και του καινούργιου. Οι δρόμοι της αντηχούσαν από τις φωνές των εμπόρων και το κροτάλισμα των αμαξιών, ενώ στις πλατείες έβλεπες στρατιώτες να κάνουν ασκήσεις και παιδιά να παίζουν με ξύλινα παιχνίδια. Η Ελλάδα ήταν ακόμη νεαρή, οι πληγές του πολέμου με την Τουρκία νωπές και όμως οι Αθηναίοι διψούσαν για κάτι διαφορετικό, για μια γεύση από τον 20ό αιώνα που ερχόταν. Και τότε, στο άδειο κατάστημα της οδού Κολοκοτρώνη, με την επιγραφή «Κινηματοφωτόγραφον του Έντισον», άναψε για πρώτη φορά ο προβολέας και η μαγεία των κινούμενων εικόνων ήρθε να αλλάξει τον κόσμο.
Η αίθουσα δεν ήταν μεγάλη. Περισσότερο θύμιζε πανηγυρικό χώρο παρά θέατρο. Στήθηκε μια λευκή οθόνη, μπροστά της παρατάχθηκαν καθίσματα και οι θεατές μπήκαν γεμάτοι περιέργεια. Άλλοι πίστευαν πως θα δουν κάτι σαν μαριονέτες, άλλοι πως επρόκειτο για θαυματοποιό κόλπο. Όταν όμως τα φώτα έσβησαν και το μηχάνημα άρχισε να τρίζει, η σιωπή έπεσε βαριά. Ξαφνικά, από το πανί ξεπήδησε ένα τρένο. Ένα τρένο που ερχόταν ολοζώντανο, σαν να ξεπετάχτηκε από τον τοίχο. Οι γυναίκες έσφιξαν τα μαντίλια τους, κάποιοι άντρες σηκώθηκαν από τις καρέκλες τρομαγμένοι και ένα παιδί φώναξε πως θα τους πατήσει. Ήταν η πρώτη φορά που η ψευδαίσθηση γινόταν αλήθεια.
Η προβολή συνεχίστηκε με μικρές ταινίες: εργάτες που σχολούσαν από το εργοστάσιο, κύριοι που περπατούσαν σε δρόμους του Παρισιού, οικογένειες που έτρωγαν όλοι μαζί γύρω από ένα τραπέζι. Οι εικόνες ήταν απλές, καθημερινές και όμως είχαν κάτι το θαυμαστό. Οι Αθηναίοι, που είχαν συνηθίσει στο θέατρο σκιών και στις ζωντανές παραστάσεις, τώρα έβλεπαν τον κόσμο να ζωντανεύει μπροστά τους χωρίς ηθοποιούς, χωρίς σκηνή, μόνο με το φως.
Η βραδιά εκείνη έμεινε αξέχαστη. Στον Τύπο γράφτηκαν άρθρα που μιλούσαν για «θαύμα» και «μαγικό θέαμα», για μια τέχνη που έμοιαζε να ανοίγει νέα εποχή. Άλλοι το είδαν με δυσπιστία, άλλοι με ενθουσιασμό. Κανείς όμως δεν έμεινε ασυγκίνητος. Ο κινηματογράφος είχε κάνει το ντεμπούτο του στην Ελλάδα, κι από τότε δεν έφυγε ποτέ.
Τα χρόνια που ακολούθησαν, οι προβολές έγιναν πιο συχνές. Κινητές αίθουσες στήνονταν σε πανηγύρια και γιορτές και οι άνθρωποι μαζεύονταν για να δουν μικρές σκηνές ζωής που έρχονταν από ξένες χώρες. Σιγά σιγά, γεννήθηκε και το ελληνικό σινεμά, με τις πρώτες ταινίες να καταγράφουν εικόνες της Αθήνας και να αποτυπώνουν το καθημερινό. Το νέο μέσο άνοιγε δρόμους για την τέχνη, την ψυχαγωγία, την ίδια τη φαντασία.
Κοιτάζοντας πίσω, η πρώτη εκείνη προβολή μοιάζει απλή. Λίγα φιλμάκια με τρένα και εργάτες. Και όμως, μέσα σε εκείνη την αίθουσα γεννήθηκε μια σχέση που άλλαξε τις ζωές όλων. Γιατί ο κινηματογράφος δεν ήταν μόνο τεχνολογικό κατόρθωμα, ήταν ένα παράθυρο σε άλλους κόσμους. Έδωσε τη δυνατότητα στους ανθρώπους να ονειρευτούν, να συγκινηθούν, να ταξιδέψουν χωρίς να φύγουν από τη θέση τους. Έφερε μαζί ανθρώπους άγνωστους, που γέλασαν και τρόμαξαν την ίδια στιγμή, κοιτώντας το ίδιο πανί.
Η Αθήνα εκείνης της εποχής ίσως δεν μπορούσε να φανταστεί ότι εκατό χρόνια αργότερα, οι αίθουσες θα γέμιζαν με τεράστιες οθόνες, χρώματα και ήχους που ξεπερνούσαν την ίδια την πραγματικότητα. Όμως όλα ξεκίνησαν από εκείνον τον χειμώνα του 1896, όταν το φως του προβολέα έσπασε για πρώτη φορά το σκοτάδι και έδειξε πως η Ιστορία δεν γράφεται μόνο με μάχες και θρόνους, αλλά και με στιγμές πολιτισμού που ανοίγουν νέους δρόμους.
Το κινούμενο φιλμ έγινε τέχνη, βιομηχανία, τρόπος ζωής. Κι η πρώτη προβολή στην Αθήνα έμεινε σαν μαρτυρία μιας στιγμής όπου το παλιό συνάντησε το καινούργιο, και η μαγεία μπήκε για πάντα στις ζωές μας. Γιατί το παρελθόν δεν ξεθωριάζει. Μένει ζωντανό σαν εικόνα που κινείται, για να το ακολουθούμε ξανά και ξανά.
Πηγές: Βασίλης Ραφαηλίδης, «Ιστορία του Παγκόσμιου Κινηματογράφου» – Γιάννης Σολδάτος, «Ιστορία του Ελληνικού Κινηματογράφου» – Εθνική Βιβλιοθήκη Ελλάδος (Αρχεία Τύπου) – Ταινιοθήκη της Ελλάδος.
Γράφει ο Φρίξος Μπούκουρης
