Όταν ο Οκτώβρης γέρνει στο τέλος του και τα φύλλα γίνονται χάλκινα, η Θεσσαλονίκη ντύνεται στα γιορτινά της. Από τα στενά της Άνω Πόλης ως τη Ροτόντα, οι καμπάνες αντηχούν διαφορετικά. Είναι η μέρα του Αγίου Δημητρίου, του καβαλάρη προστάτη της πόλης, του Αγίου που η παρουσία του μυρίζει μύρο και ιστορία. Η γιορτή του, στις 26 Οκτωβρίου, είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια θρησκευτική μέρα. Είναι η στιγμή που ολόκληρη η πόλη ανασαίνει παράδοση, μνήμη και ευγνωμοσύνη.
Η Εκκλησία του Αγίου Δημητρίου, με την υπόγεια κρύπτη όπου μαρτύρησε, αποτελεί το ιερότερο σημείο αυτής της γιορτής. Εκεί, μέσα σε πέτρα και φως, αναδύεται το περίφημο μύρο του Αγίου, σύμβολο ευλογίας και θεραπείας. Από τα χρόνια του Βυζαντίου, οι Θεσσαλονικείς πίστευαν πως ο Άγιος Δημήτριος τους προστάτευε από κινδύνους, επιδημίες και πολιορκίες. Για αυτό και η πόλη ονομάστηκε «Μυροβλήτισσα», όπως και ο άγιός της.
Η γιορτή του, όμως, απλώνεται και έξω από τους ναούς, αγγίζοντας δρόμους, σπίτια και τραπέζια. Από τα χρόνια της Οθωμανικής περιόδου έως σήμερα, ο «Αη Δημήτρης» σηματοδοτεί την αρχή του χειμώνα: «Τ’ Άη Δημητριού, μικραίνει η μέρα κι αρχίζει το κρύο», έλεγαν οι παλιοί. Οι νοικοκυρές άναβαν φωτιές, ζέσταιναν τα σπίτια και ετοίμαζαν φαγητά που μοσχοβολούσαν θαλπωρή, γεύσεις που ένωναν οικογένεια και γειτονιά.
Σε κάθε περιοχή της Ελλάδας υπήρχαν μικρές παραλλαγές. Στη Μακεδονία έψηναν ψωμί με ελιές και κρεμμύδι, στην Ήπειρο έβραζαν τραχανά και σούπες, ενώ στα νησιά τηγάνιζαν γλυκές πίτες με μέλι. Σε πολλά χωριά, οι γυναίκες έφτιαχναν το λεγόμενο «αλμυμονήτα», ένα φαγητό που σήμαινε το τέλος των δουλειών στα χωράφια και την έναρξη των χειμωνιάτικων. Το έψηναν στο φούρνο με ό,τι περίσσευε από τη σοδειά. Λίγο λάδι, λίγη ντομάτα, πιπεριές, μελιτζάνες, σκόρδο και μυρωδικά. Ήταν η γεύση της απλότητας και της ευγνωμοσύνης.
Τότε οι άνθρωποι μαγείρευαν και πρόσφεραν. Μοίραζαν φαγητό στους γείτονες λέγοντας «για το καλό του Αη Δημήτρη». Η προσφορά είχε τόση σημασία όσο και η προσευχή, γιατί η ευλογία αποκτούσε αξία όταν μοιραζόταν. Ακόμη και σήμερα, μπορεί κανείς να συναντήσει γυναίκες που θυμούνται εκείνες τις μυρωδιές. «Το σπίτι μας μύριζε βασιλικό και ψωμί εκείνη τη μέρα», λένε. Κι είναι σαν να περιγράφουν όχι μόνο μια εποχή, αλλά έναν τρόπο ζωής.
Σε πολλές κοινότητες της Βόρειας Ελλάδας η γιορτή του Αγίου Δημητρίου είχε και αγροτικό χαρακτήρα. Οι κτηνοτρόφοι ανέβαιναν στα βουνά για το «κατέβασμα των κοπαδιών», καθώς τελείωνε το καλοκαίρι. Η μέρα γινόταν σύμβολο αλλαγής, αρχής και προσμονής. Ο Άγιος Δημήτριος θεωρούνταν φύλακας των σπιτιών και της σοδειάς, ενώ στις εκκλησίες έφερναν στάχυα και φρούτα για ευλογία.
Στη Θεσσαλονίκη, η γιορτή αποκτά πάντα ξεχωριστή λάμψη. Η μυρωδιά του μύρου ανακατεύεται με το άρωμα του λιβανιού, τα φαναράκια φωτίζουν τους δρόμους. Στα καφενεία οι παππούδες μιλούν για «τα παλιά Δημήτρια» με εκείνη τη νοσταλγία που μοιάζει με τραγούδι. Ολόκληρη η πόλη θυμάται τον Άγιό της όχι μόνο με προσευχές, αλλά με ζωή, γέλιο, φαγητό, κρασί και παρέα. Η παράδοση γίνεται γιορτή ψυχής.
Ο Άγιος Δημήτριος συμβολίζει το φως που μένει. Το μύρο που ξεπηδά από τον τάφο του γίνεται εικόνα εσωτερικής δύναμης. Δείχνει πως κάθε άνθρωπος μπορεί να σκορπίσει το δικό του άρωμα καλοσύνης. Αυτή η πίστη, είτε εκφράζεται με ψωμί είτε με κερί, μεταμορφώνει τον Οκτώβρη σε μήνα ζεστασιάς και ευγνωμοσύνης.
Η παράδοση λέει πως «ο Άη Δημήτρης φέρνει τον χειμώνα». Κι όμως, μέσα στο φως των κεριών και στη θαλπωρή των σπιτιών, αυτή η μέρα θυμίζει περισσότερο άνοιξη. Μια εσωτερική, ψυχική αναγέννηση. Γιατί κάθε φορά που αναδύεται το μύρο του αγίου, είναι σαν να ξυπνούν οι μνήμες. Η γιαγιά που ζύμωνε, ο παππούς που έφερνε κρασί, το παιδί που κρατούσε το πρώτο του κεράκι.
Ο Άγιος Δημήτριος παραμένει ζωντανός μέσα από όλα αυτά. Το άρωμα του ψωμιού, τον καπνό από τα κεριά, τη μουσική των καμπανών. Είναι η στιγμή που η Θεσσαλονίκη θυμάται ποια είναι.
Κι ίσως εκεί να βρίσκεται η ουσία αυτής της μέρας, στο να βρίσκεις λίγο φως μέσα στη δική σου καθημερινότητα, να το κρατάς σαν ευωδία και να το προσφέρεις κι εσύ παρακάτω.
Πηγές και αναφορές: HuffPost Greece | Εκκλησία Online | Κρητικές Γεύσεις | Ι.Ν. Αγίων Θεοπατόρων Ιωακείμ & Άννης | Thessaloniki Tourism
Γράφει η Ασπασία Σδούγκου