
Σε μια εποχή που η διαφορετικότητα συζητιέται ολοένα και περισσότερο, η ουσία συχνά χάνεται μέσα σε λέξεις που μοιάζουν μεγάλες, μακριά από τον κόσμο των παιδιών. Και όμως, εκεί ακριβώς βρίσκεται η αλήθεια. Στα μάτια των παιδιών που βλέπουν χωρίς φίλτρα, που πλησιάζουν χωρίς φόβο και που νιώθουν πριν ακόμη μάθουν να εξηγούν. Η Ελευθερία Χαλίλι, μέσα από το βιβλίο της «Δεν φοβάμαι το διαφορετικό», ανοίγει έναν ήσυχο αλλά ουσιαστικό διάλογο γύρω από την αποδοχή, την ενσυναίσθηση και τη δύναμη της κατανόησης. Με αφετηρία την εμπειρία, την παιδαγωγική της ματιά και μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση, δημιουργεί μια ιστορία που αγγίζει χωρίς να φωνάζει και μιλά χωρίς να επιβάλλεται. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, μας μιλά για τη γέννηση του βιβλίου, για τις ιστορίες που το ενέπνευσαν και για τον τρόπο με τον οποίο η λογοτεχνία μπορεί να γίνει ένας χώρος όπου κάθε παιδί βρίσκει τη θέση του, όπως ακριβώς είναι.
Το βιβλίο σας«Δεν φοβάμαι το διαφορετικό» αγγίζει το θέμα της διαφορετικότητας μέσα από το βλέμμα των παιδιών. Πότε αντιληφθήκατε ότι αυτό το θέμα χρειάζεται να ειπωθεί με τρόπο απλό και κατανοητό για μικρούς αναγνώστες;
Νομίζω ότι αυτό έγινε πολύ νωρίς, μέσα από την ίδια την επαφή μου με τα παιδιά. Τα παιδιά αντιλαμβάνονται το «διαφορετικό» πολύ πιο άμεσα απ’ όσο νομίζουμε, ακόμη κι αν δεν έχουν τις λέξεις να το περιγράψουν. Το βλέπουν, το νιώθουν, το σχολιάζουν με τον δικό τους τρόπο.
Αυτό που με προβλημάτισε, όμως, ήταν ότι συχνά δεν έχουν τον χώρο ή τα κατάλληλα εργαλεία για να το κατανοήσουν. Και αυτή η άγνοια πολλές φορές οδηγεί, άθελά τους, στην υιοθέτηση συμπεριφορών που μπορεί να πληγώσουν τον άλλον. Κι ας μου επιτραπεί να πω ότι, για μένα, κακοποιητική συμπεριφορά δεν είναι μόνο κάτι ακραίο· είναι οτιδήποτε μπορεί να πληγώσει έναν άνθρωπο — ένα σχόλιο, μια «πλάκα» με την οποία γελάει ο ένας, αλλά πονά ο άλλος.
Εκεί ένιωσα ότι υπάρχει ανάγκη να ειπωθεί αυτό το θέμα με έναν τρόπο απλό, καθαρό και αληθινό. Με έναν τρόπο που να μπορεί να φτάσει στην καρδιά του παιδιού, χωρίς να το φοβίσει ή να το μπερδέψει, αλλά να του δώσει χώρο να σκεφτεί και να νιώσει.
Γιατί τα παιδιά δεν χρειάζονται περίπλοκες εξηγήσεις. Χρειάζονται ιστορίες που να τους επιτρέπουν να καταλάβουν τον κόσμο, χωρίς να χάνουν την ευαισθησία με την οποία τον βλέπουν.

Ως εκπαιδευτικός έχετε καθημερινή επαφή με παιδιά και οικογένειες. Υπήρξε κάποια εμπειρία ή ιστορία που στάθηκε η αφορμή για να γεννηθεί αυτό το βιβλίο;
Ναι, υπήρξε μια πολύ συγκεκριμένη εμπειρία που στάθηκε η αφορμή για να γεννηθεί αυτό το βιβλίο. Ήταν η επαφή μου με ένα παιδί, τη μικρή μου ηρωίδα, που βρέθηκε αντιμέτωπη με μια πολύ δύσκολη δοκιμασία, τη νοσηλεία και τη μάχη με τον καρκίνο.
Εκείνη την περίοδο περνούσα αρκετό χρόνο δίπλα της. Παρατηρούσα την καθημερινότητά της, τον τρόπο που προσπαθούσε να παραμείνει παιδί μέσα σε ένα περιβάλλον που δεν αφήνει πολλά περιθώρια για ελαφρότητα. Υπήρχαν στιγμές κόπωσης, στιγμές σιωπής, αλλά και στιγμές απίστευτης δύναμης. Μια δύναμη που δεν προερχόταν από το ότι δεν φοβόταν, αλλά από το ότι έπρεπε να συνεχίσει.
Και όσο περνούσε ο χρόνος, άρχισα να καταλαβαίνω ότι αυτό που τη δυσκόλευε δεν ήταν μόνο η κατάσταση που βίωνε. Ήταν και η σκέψη της επιστροφής. Το πώς θα τη δουν οι άλλοι, πώς θα την αντιμετωπίσουν τώρα που δεν θα είναι «ίδια».
Εκεί γεννήθηκε μέσα μου μια βαθιά ανάγκη. Να βρεθεί ένας τρόπος ώστε τα παιδιά που βιώνουν τέτοιες καταστάσεις να μη νιώθουν μόνα. Να μπορούν να ταξιδεύουν μέσα από ιστορίες, να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους και να βρίσκουν έναν χώρο όπου το «διαφορετικό» δεν είναι κάτι που πρέπει να φοβούνται.
Έτσι γεννήθηκε αρχικά η δράση «Κάθε βιβλίο, ένα ταξίδι», με στόχο να φτάνουν βιβλία στα παιδιά που νοσηλεύονται και να γεμίζουν τον χρόνο τους δημιουργικά. Και μέσα από αυτή τη διαδρομή, προέκυψε και το βιβλίο.
Το Δεν φοβάμαι το διαφορετικό δεν γράφτηκε για να εξηγήσει ή να διδάξει. Γράφτηκε για να δώσει χώρο. Χώρο σε ένα παιδί να νιώσει ότι δεν είναι μόνο του, να δει τον εαυτό του μέσα στην ιστορία και να καταλάβει ότι αυτό που το κάνει να ξεχωρίζει δεν είναι κάτι που πρέπει να κρύψει ή να φοβηθεί.
Και ταυτόχρονα, να δώσει χώρο σε ένα άλλο παιδί να σταθεί λίγο πιο προσεκτικά απέναντι στον διπλανό του. Να καταλάβει τι σημαίνει να είσαι «διαφορετικός» ως εμπειρία, να καλλιεργήσει την ενσυναίσθηση και να μάθει να αποδέχεται.
Στο βιβλίο φαίνεται ότι δίνετε ιδιαίτερη σημασία στον ρόλο των ενηλίκων. Πόσο καθοριστική θεωρείτε τη στάση των γονιών και των εκπαιδευτικών στη διαμόρφωση της στάσης των παιδιών απέναντι στη διαφορετικότητα;
Θεωρώ ότι ο ρόλος των ενηλίκων είναι καθοριστικός. Τα παιδιά δεν μαθαίνουν μόνο από όσα τους λέμε, αλλά κυρίως από όσα βλέπουν. Παρατηρούν τον τρόπο που μιλάμε, που αντιδρούμε, που στεκόμαστε απέναντι στον άλλον.
Ένα παιδί δεν γεννιέται με προκαταλήψεις. Μαθαίνει να τις υιοθετεί μέσα από το περιβάλλον του. Αν μεγαλώσει σε ένα πλαίσιο όπου υπάρχει αποδοχή, σεβασμός και ανοιχτός διάλογος, είναι πολύ πιο πιθανό να αναπτύξει μια στάση ενσυναίσθησης απέναντι στη διαφορετικότητα.
Αντίθετα, όταν οι ενήλικες αποφεύγουν να μιλήσουν για αυτά τα θέματα ή τα αντιμετωπίζουν με αμηχανία, τα παιδιά μένουν χωρίς καθοδήγηση και συχνά δημιουργούν δικά τους συμπεράσματα, που δεν είναι πάντα σωστά.
Για αυτό πιστεύω ότι η ευθύνη των γονιών και των εκπαιδευτικών δεν είναι μόνο να εξηγούν, αλλά κυρίως να δείχνουν. Να δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου κάθε παιδί νιώθει ότι μπορεί να είναι ο εαυτός του και όπου το διαφορετικό δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι ξένο, αλλά ως ένα φυσικό μέρος της ανθρώπινης πραγματικότητας.
Γιατί τελικά, τα παιδιά δεν γίνονται αυτό που τους λέμε· γίνονται αυτό που βλέπουν. Και ο τρόπος που στεκόμαστε εμείς απέναντι στον κόσμο, γίνεται ο τρόπος που θα σταθούν κι εκείνα αύριο.

Πιστεύετε ότι τα παιδιά γεννιούνται πιο ανοιχτά στη διαφορετικότητα από τους ενήλικες; Αν ναι, πότε και πώς αρχίζουν να δημιουργούνται τα στερεότυπα;
Πιστεύω ότι τα παιδιά γεννιούνται με μια φυσική ανοιχτότητα απέναντι στον κόσμο. Δεν βλέπουν τη διαφορετικότητα με φόβο ή προκατάληψη. Τη βλέπουν με περιέργεια. Για εκείνα, το «διαφορετικό» δεν είναι κάτι αρνητικό· είναι κάτι που δεν έχουν γνωρίσει ακόμη και θέλουν να το καταλάβουν.
Τα παιδιά ρωτούν χωρίς φίλτρα, πλησιάζουν χωρίς δεύτερη σκέψη και έχουν μια αυθεντική διάθεση να συνδεθούν με τον άλλον. Δεν κουβαλούν έτοιμες ερμηνείες ή στερεότυπα.
Τα στερεότυπα αρχίζουν να διαμορφώνονται σταδιακά μέσα από το περιβάλλον. Από τον τρόπο που μιλούν οι ενήλικες, από τις αντιδράσεις τους, από όσα λέγονται ή δεν λέγονται. Ακόμη και η σιωπή πολλές φορές λειτουργεί ως μήνυμα.
Ένα σχόλιο, μια έκφραση, μια «αθώα» γενίκευση μπορεί να γίνει το πρώτο φίλτρο μέσα από το οποίο το παιδί αρχίζει να βλέπει τον άλλον. Έτσι, σιγά-σιγά, μαθαίνει τι θεωρείται «αποδεκτό» και τι όχι.
Για αυτό πιστεύω ότι η ευθύνη μας είναι να διατηρήσουμε αυτή την αρχική καθαρότητα με την οποία τα παιδιά βλέπουν τον κόσμο. Να τους δώσουμε χώρο να ρωτούν, να κατανοούν και να συναντούν τον άλλον χωρίς φόβο, αλλά με ανοιχτή διάθεση και σεβασμό. Γιατί ο τρόπος που τους δείχνουμε τον κόσμο σήμερα, γίνεται ο τρόπος που θα τον δουν αύριο.
Η αποδοχή της διαφορετικότητας συχνά παρουσιάζεται ως μια απλή έννοια, όμως στην πράξη μπορεί να είναι δύσκολη. Ποια θεωρείτε ότι είναι τα μεγαλύτερα εμπόδια που συναντούν τα παιδιά σε αυτή τη διαδικασία;
Η αποδοχή της διαφορετικότητας ακούγεται πράγματι απλή ως έννοια, όμως στην πράξη είναι μια διαδικασία που απαιτεί χρόνο, κατανόηση και καθοδήγηση. Τα παιδιά δεν δυσκολεύονται επειδή δεν θέλουν να αποδεχτούν τον άλλον, αλλά γιατί πολλές φορές δεν ξέρουν πώς να το κάνουν.
Ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια είναι η έλλειψη ουσιαστικής κατανόησης. Όταν κάτι δεν εξηγείται, όταν δεν συζητιέται, εύκολα δημιουργεί απορία ή αμηχανία. Και αυτή η αμηχανία μπορεί να εκφραστεί με απόσταση, με σχόλια ή ακόμη και με συμπεριφορές που πληγώνουν.
Παράλληλα, σημαντικό ρόλο παίζει και το ευρύτερο κοινωνικό πλαίσιο. Τα παιδιά μεγαλώνουν μέσα σε μια κοινωνία που συχνά στέλνει αντιφατικά μηνύματα: από τη μία μιλά για αποδοχή και συμπερίληψη και από την άλλη αναπαράγει στερεότυπα. Το ίδιο συμβαίνει πολλές φορές και στο σχολείο, όπου, παρά τις καλές προθέσεις, δεν υπάρχει πάντα ο απαραίτητος χρόνος ή τα κατάλληλα εργαλεία για να δουλευτούν ουσιαστικά αυτά τα θέματα.
Έτσι, τα παιδιά προσπαθούν να καταλάβουν τον κόσμο με όσα βλέπουν γύρω τους. Και αν δεν έχουν καθοδήγηση, είναι εύκολο να υιοθετήσουν στάσεις που δεν προέρχονται από κακή πρόθεση, αλλά από άγνοια.
Για αυτό πιστεύω ότι η αποδοχή δεν είναι κάτι που διδάσκεται μόνο με λόγια. Καλλιεργείται μέσα από την καθημερινή εμπειρία, μέσα από το παράδειγμα και μέσα από έναν ανοιχτό, ειλικρινή διάλογο. Γιατί το διαφορετικό δεν πληγώνει από μόνο του· πληγώνει ο τρόπος που επιλέγουμε να το κοιτάξουμε.

Το βιβλίο σας έχει έντονο παιδαγωγικό μήνυμα. Πόσο δύσκολο είναι να ισορροπήσει κανείς ανάμεσα στη λογοτεχνική αφήγηση και στο μήνυμα που θέλει να μεταφέρει;
Είναι πράγματι μια λεπτή ισορροπία. Όταν γράφεις για παιδιά, ο πειρασμός να «πεις» το μήνυμα πιο άμεσα είναι μεγάλος. Όμως η λογοτεχνία δεν λειτουργεί έτσι.
Για μένα, η ιστορία πρέπει να προηγείται. Αν η αφήγηση είναι αληθινή και αγγίζει το παιδί, τότε το μήνυμα θα περάσει χωρίς να χρειάζεται να ειπωθεί ξεκάθαρα. Τα παιδιά καταλαβαίνουν πολύ περισσότερα απ’ όσα νομίζουμε, αρκεί να τους δώσεις χώρο να νιώσουν και να σκεφτούν.
Η δυσκολία, λοιπόν, δεν είναι να μεταφέρεις ένα μήνυμα, αλλά να αντισταθείς στην ανάγκη να το εξηγήσεις υπερβολικά. Να εμπιστευτείς τον αναγνώστη. Να αφήσεις την ιστορία να μιλήσει από μόνη της.
Προσωπικά, δεν ήθελα να γράψω ένα βιβλίο που να «διδάσκει». Ήθελα να γράψω μια ιστορία που να ανοίγει έναν διάλογο. Μια ιστορία που να αφήνει χώρο στο παιδί να ανακαλύψει μόνο του τι νιώθει και τι σκέφτεται.
Γιατί τελικά, τα πιο δυνατά μηνύματα δεν είναι αυτά που λέγονται· είναι αυτά που νιώθονται.
Πώς φαντάζεστε ότι θα θέλατε να χρησιμοποιηθεί αυτό το βιβλίο μέσα σε μια σχολική τάξη ή σε μια οικογένεια; Ως αφορμή για συζήτηση, ως εργαλείο κατανόησης ή ως κάτι περισσότερο;
Θα ήθελα το βιβλίο να λειτουργήσει πρώτα απ’ όλα ως μια αφορμή για διάλογο. Να ανοίξει μια συζήτηση μέσα στην τάξη ή στην οικογένεια, χωρίς πίεση, χωρίς «σωστές» και «λάθος» απαντήσεις.
Να δώσει χώρο στα παιδιά να εκφράσουν αυτό που νιώθουν, να κάνουν ερωτήσεις, να μοιραστούν σκέψεις που ίσως δεν είχαν την ευκαιρία να πουν μέχρι τώρα. Γιατί πολλές φορές τα παιδιά έχουν ανάγκη απλώς κάποιον να τα ακούσει.
Ταυτόχρονα, μπορεί να λειτουργήσει και ως ένα εργαλείο κατανόησης. Να βοηθήσει ένα παιδί να δει τον κόσμο μέσα από τη θέση ενός άλλου και να αναπτύξει ενσυναίσθηση. Αλλά και να βοηθήσει έναν ενήλικα να καταλάβει καλύτερα τι μπορεί να νιώθει ένα παιδί που βιώνει μια μορφή «διαφορετικότητας».
Για μένα, όμως, το πιο σημαντικό είναι να γίνει μια αφορμή για σύνδεση. Να φέρει πιο κοντά τα παιδιά μεταξύ τους, αλλά και τα παιδιά με τους ενήλικες. Να δημιουργήσει έναν κοινό χώρο όπου μπορούν να συναντηθούν, να μιλήσουν και να καταλάβουν ο ένας τον άλλον λίγο περισσότερο.
Γιατί καμιά φορά, μια ιστορία μπορεί να πει αυτά που δεν τολμάμε να πούμε με λόγια.
Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία μπορεί πραγματικά να επηρεάσει τη στάση των παιδιών απέναντι στη διαφορετικότητα ή ο ρόλος της είναι κυρίως να ανοίγει τον διάλογο;
Πιστεύω ότι η λογοτεχνία μπορεί να κάνει και τα δύο. Δεν έρχεται να επιβάλει μια στάση, αλλά να ανοίξει έναν χώρο μέσα στον οποίο μπορεί να γεννηθεί μια διαφορετική ματιά.
Μέσα από μια ιστορία, το παιδί δεν ακούει απλώς κάτι· το ζει. Μπαίνει στη θέση του άλλου, νιώθει, ταυτίζεται, προβληματίζεται. Και αυτή η εμπειρία είναι πολύ πιο δυνατή από οποιαδήποτε άμεση διδασκαλία.
Η λογοτεχνία δεν αλλάζει έναν άνθρωπο από τη μια στιγμή στην άλλη. Όμως μπορεί να αφήσει ένα αποτύπωμα. Να φυτέψει έναν σπόρο σκέψης, ενσυναίσθησης και κατανόησης, που με τον χρόνο μπορεί να μεγαλώσει και να επηρεάσει τον τρόπο που βλέπει τον κόσμο.
Με αυτή τη σκέψη γράφτηκε και το Δεν φοβάμαι το διαφορετικό. Όχι για να πει στα παιδιά τι να σκεφτούν, αλλά για να τους δώσει χώρο να νιώσουν, να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους και να δουν τον άλλον με μια πιο ανοιχτή ματιά.
Για αυτό θεωρώ ότι ο ρόλος της λογοτεχνίας δεν είναι μόνο να ανοίγει τον διάλογο, αλλά να τον κρατά ζωντανό μέσα μας, ακόμη και αφού κλείσουμε το βιβλίο. Γιατί κάποιες ιστορίες δεν τελειώνουν στην τελευταία σελίδα· συνεχίζουν μέσα στον τρόπο που επιλέγουμε να βλέπουμε τους ανθρώπους γύρω μας.

Αν ένα παιδί που νιώθει «διαφορετικό» διαβάσει το βιβλίο σας, ποια θα θέλατε να είναι η βασική σκέψη που θα κρατήσει κλείνοντάς το;
Θα ήθελα να κλείσει το βιβλίο και να νιώσει ότι δεν είναι μόνο του. Ότι αυτό που νιώθει, αυτό που βιώνει, έχει χώρο και αξία. Ότι υπάρχουν κι άλλοι που έχουν φοβηθεί, έχουν νιώσει διαφορετικοί, έχουν αναρωτηθεί αν ανήκουν.
Θα ήθελα να καταλάβει ότι το «διαφορετικό» δεν είναι κάτι που πρέπει να κρύψει ή να φοβηθεί, αλλά ένα κομμάτι του εαυτού του που αξίζει να υπάρχει και να εκφράζεται. Ότι δεν χρειάζεται να αλλάξει για να γίνει αποδεκτό, αλλά ότι έχει το δικαίωμα να είναι ο εαυτός του και να νιώθει ότι ανήκει.
Και πάνω απ’ όλα, να κρατήσει μέσα του μια σκέψη που θα τον συνοδεύει:
Ότι αυτό που σε κάνει να ξεχωρίζεις δεν είναι κάτι που σε απομακρύνει από τους άλλους, αλλά αυτό που σε κάνει μοναδικό μέσα στον κόσμο. Ότι μέσα σε αυτή τη μοναδικότητα υπάρχει χώρος για να αγαπηθείς, να σε δουν και να σε αποδεχτούν ακριβώς όπως είσαι.
Σε μια εποχή όπου η κοινωνία συζητά όλο και περισσότερο για την αποδοχή, την ταυτότητα και την ποικιλομορφία, ποιο θεωρείτε ότι είναι το σημαντικότερο μάθημα που μπορούν να μας διδάξουν τα ίδια τα παιδιά;
Νομίζω ότι το πιο σημαντικό μάθημα που μπορούμε να πάρουμε από τα παιδιά είναι η αυθεντικότητα με την οποία βλέπουν τον κόσμο. Τα παιδιά δεν προσπαθούν να χωρέσουν τους ανθρώπους σε κατηγορίες. Πλησιάζουν, ρωτούν, γνωρίζουν.
Έχουν μια ειλικρίνεια στον τρόπο που σχετίζονται με τον άλλον, χωρίς τα φίλτρα και τις προκαταλήψεις που συχνά κουβαλάμε οι ενήλικες. Δεν τους απασχολεί τόσο το «πώς φαίνεται» κάτι, αλλά το πώς νιώθουν απέναντί του.
Αυτό που μπορούμε να μάθουμε από τα παιδιά είναι να απλοποιούμε τα πράγματα. Να αφήνουμε στην άκρη τις ταμπέλες και να βλέπουμε τον άνθρωπο. Να ακούμε περισσότερο και να κρίνουμε λιγότερο.
Ίσως τελικά τα παιδιά να μας θυμίζουν κάτι που μεγαλώνοντας ξεχνάμε: ότι, παρά τις διαφορές μας, έχουμε πολύ περισσότερα κοινά απ’ όσα νομίζουμε. Ότι πριν από οτιδήποτε άλλο, είμαστε άνθρωποι που έχουμε ανάγκη να αγαπηθούμε, να γίνουμε αποδεκτοί και να νιώσουμε ότι ανήκουμε.
Και ίσως το πιο σημαντικό απ’ όλα είναι αυτό: Ότι ο κόσμος γίνεται πιο όμορφος, όταν κανένα παιδί δεν χρειάζεται να κρύψει αυτό που είναι για να χωρέσει μέσα σε αυτόν.
Συνέντευξη: Έρη Χριστοφορίδου
![]()








