Λίγο πριν πέσει η αυλαία αυτού του κύκλου, Ο Ηλίθιος στέκεται ξανά απέναντί μας και μας κοιτάζει στα μάτια. Για τρίτη χρονιά στο Θέατρο Αυλαία, το έργο του Ντοστογιέφσκι συνεχίζει να λειτουργεί ως ζωντανή συνάντηση, ως μια τελετή που ξεκινά σαν διάλεξη και καταλήγει σε εξομολόγηση. Η τελευταία παράσταση στις 29 Δεκεμβρίου σφραγίζει μια διαδρομή που γεννήθηκε στη σκηνή και απλώθηκε έξω από αυτήν, μέσα στις ζωές όσων την μοιράστηκαν. Με γέλια, με δάκρυα, με σιωπές, με αγκαλιές. Ο Ηλίθιος, όπως τον συστήνει ο Νικόλας Ανδρουλάκης, ζει ανάμεσά μας. Ασκείται καθημερινά στην αγαθοσύνη, στον ορθό λόγο, στη συνύπαρξη. Και μας καλεί να σταθούμε δίπλα του, έστω για λίγο, ώστε να θυμηθούμε πως η ελευθερία και η ευτυχία γεννιούνται όταν οι άνθρωποι συναντιούνται αληθινά.
Ο «Ηλίθιος» μοιάζει περισσότερο με βίωμα παρά με παράσταση. Πόσο δύσκολο είναι για εσάς να ζείτε μια ιστορία που συνεχίζει να αναπνέει και εκτός σκηνής;
Ολόκληρη η ζωή μας είναι μια αέναη παράσταση. Από την πρώτη ματιά στον καθρέφτη μας το πρωί. Και σε όλους τους επιμέρους ρόλους που ακούμε καθημερινά. Οι χαρακτήρες που διαπλάθουμε ως εκροές, μέσα στις συνθήκες που κατοικούμε κι ερμηνεύουμε, γράφουν ύστερα εαυτό, δηλαδή τη συναισθηματική αποτύπωση του εισερχόμενου μέλλοντος σε βιωμένο παρελθόν. Αυτές τις ηλιθιότητες της εξιστορεί κάθε βράδυ ο ήρωάς μου και τις πιστεύω βαθιά. Κι αυτή η προσωπική φιλοσοφική καλλιέργεια καθημερινά είναι ένα έργο που αξίζει να το αναλάβουμε, όλοι, όλες, όλα. Άρα η παράσταση του Ηλίθιου του Ντοστογιέφσκι είναι μία τελετή. Που ξεκινάει ως διάλεξη και καταλήγει γενεσιουργός πράξη φιλίας εξομολογητικής. Γιατί αυτό ψάχνει ο ήρωας κι αυτό ψάχνω κι εγώ. Φίλους αληθινούς. Συνοδοιπόρους. Σε έναν κόσμο που έχει μάθει να βλέπει τον συνάνθρωπο ως ευκαιρία ή απειλή. Αντί για ευλογία απλή. Που δεν είμαστε μόνοι.
Αν ο «Ηλίθιος» είναι ο μόνος λογικός, τότε τι σημαίνει σήμερα να είμαστε «φρόνιμοι»;
Ο Ηλίθιος ζει έξω από τις αποσιωπήσεις και τα εισαγωγικά. Εκεί που τα νοήματα βρίσκουν την ελεύθερη κυριολεξία τους. Και έτσι κάθε δυνατή ποιητική αλληγορία. Άρα θα σου πω ότι ο Ηλίθιος δεν είναι σίγουρα ο μόνος από τίποτα και σε τίποτα. Είναι πλήρες κομμάτι από ένα κάτι, μια ολότητα που συνομιλεί κατάματα την ολότητα αντίκρυ. Η λέξη φρόνιμος έχει ενδιαφέρουσα διττή σημασία. Τόσο της οξυδέρκειας και της ευστροφίας όσο και της πειθαρχίας. Και το πιστεύω ότι οι λέξεις φέρουν κάθε στιγμή όλο το φάσμα των νοημάτων τους. Γι’ αυτό έχει τεράστια τιμή ένας φανατισμένος στρατιώτης και ένα πολύ ακριβό προϊόν. Και γι’ αυτό θέλει προσοχή από την υπερηφάνεια να μην καταλήγουμε ανόητα προϊόντα. Μια άσκηση αγαθοσύνης είναι το έργο.
Μιλάτε για ευτυχία στη συνύπαρξη. Πώς μπορεί να ανθίσει αυτή η ευτυχία μέσα σε έναν κόσμο που έχει μάθει να αμύνεται αντί να αγαπά;
Η άμυνα ενυπάρχει της αγάπης. Είναι κι αυτό μία έκφανση, ένα στάδιο πιθανά, σε κάθε ειδική συνθήκη, σε κάθε σχέση που βιώνει ο άνθρωπος. Από μωρό μεχρί γερόντι. Είναι σπουδαία άσκηση να υπερβαίνουμε τις λούπες και τα στεγανά των βιωμάτων που μας δυσκολεύουν. Άρα η καθαυτή ευτυχία, δηλαδή αυτή η μοιραία καμπύλωση της τύχης, μέσω της βούλησης, που νοηματοδοτεί τη ζωή. Έτσι που λειτουργούν ως αλληλοσυμπληρωματικά σύμπαντα η γνώση κι η αγάπη. Όπως το σώμα, που ξανανοίγει στη γνώση με χέρια ανοιχτά σαν αντέντα και κλείνει σε σχήμα αγκαλιάς με τα χέρια προς τα μέσα -κι αν το δεις από μακριά μοιάζει με καρδιά. Αυτές που μας αρέσει να ζωγραφίζουμε. Κι η αληθινή καρδιά μοιάζει με κατακόκκινη γροθιά που πάλλεται και συστέλλεται και διαστέλλεται κι αναπνέει. Σαν το πνεύμα μας. Αυτή η ώσμωση για μένα είναι το νόημα. Ο τρόπος που η γνώση γίνεται αγάπη.
Το έργο είναι μια άσκηση στο «πώς να είμαστε άνθρωποι». Υπήρξε στιγμή που είπατε «τώρα το βρήκα» ή το ζητούμενο παραμένει πάντα εν κινήσει;
Άνθρωποι είμαστε ούτως ή άλλως. Εξ ορισμού. Η άσκηση είναι να ξανοίγουμε στην αγαθοσύνη. Σε έναν κόσμο που μας θέλει προϊόντα. Με τείχη ψηλά και να κυνηγούμε στην τύχη. Τυχερά παιχνίδια, τυχερούς αριθμούς, τυχερά ζώδια, τυχερά ταίρια. Αλλά η ευτυχία έρχεται καμπυλώνοντας την τύχη με βούληση. Αφού αυτό είναι η μοίρα μας αν το σκεφτείς. Τύχη συν βούληση. Κι η τύχη τελικά είναι η βούληση των άλλων. Άρα ο Ηλίθιος είναι αυτή η προσωπική άσκηση ανάληψης ευθύνης. Η οπή απείρου της δικής μου βούλησης. Για το σώμα μου, για το πνεύμα μου, για τα λόγια μου, για έργα μου, για τη ζωή μου. Να ξαπλώνω τις νύχτες και να λέω ήταν και σήμερα μια μέρα ειλικρινής. Έναντι των πιο ενήλικων ευθυνών και των πιο παιδικών ονείρων. Κάθε μέρα έχει στιγμές πληρότητας και στιγμές ματαιότητας. Και δεν πειράζει. Δεν είναι το Έβερεστ η ζωή μας.
Η παράσταση ξεκινά σαν διάλεξη και εξελίσσεται σε εξομολόγηση. Υπάρχει στιγμή που η σκηνή σάς τρόμαξε;
Φοβάμαι τα αεροπλάνα, τις ασθένειες και τις πυρκαγιές. Και τις κακοτοπιές. Αυτά που λες μα γιατί σε εμένα; Αλλά αυτά στη σκηνή δεν υπάρχουν παρά μόνο ως ατύχημα. Άρα στατιστικό σφάλμα. Κι επειδή θεωρώ τη μέγιστη κατάκτηση της ζωής μου να αγαπώ όλους τους ανθρώπους, ακόμη κι αυτούς που μπορεί να φοβάμαι, η σκηνή είναι μια ευλογημένη συνθήκη. Εξίσου με την πλατεία που χαιρετώ έναν έναν όλους τους θεατές και τους κερνάω καραμελίτσα για τον λαιμό. Δεν είναι φόβος άρα. Είναι έρωτας. Και έχει την τεράστια αγωνία της εκπλήρωσης του ωραίου που θέλω κάθε βραδιά. Αγωνία με έρωτα μαζί. Το πιο όμορφο παράδοξο. Όπως στην κάθε πρώτη ερωτική μας νύχτα στη ζωή.
Πόσο χώρο αφήνετε στην τυχαιότητα; Μπορεί ένα βλέμμα θεατή να αλλάξει τη ροή της βραδιάς;
Όπως γράφει και στο δελτίο τύπου, την παράσταση την ερμηνεύουμε ήδη όλοι μαζί. Αυτό δεν είναι σχήμα λόγου αλλά καθαρή κυριολεξία. Στην ελεύθερη διαλεκτική συνθήκη ερμηνευτή-θεατή. Και μπορεί στους θεατές να είναι η μάνα μου ή ένας θεατής που έρχεται στο έργο τρίτη φορά. Ή κάποιος που θα παιδευτεί. Θυμάμαι στην Πάτρα μια κυρία στο πεντάλεπτο να σηκώνει χέρι και να λέει ενίσταμαι, αυτό δεν είναι ο Ηλίθιος του Ντοστογιέφσκι. Και πείστηκε να μείνει και να «πάθει» όμορφα την αλήθεια της παράστασης. Και στο τέλος σε ένα δικό μου κάλεσμα σηκώθηκε και έδωσε έναν φλογερό λόγο δέκα λεπτών σαν μανιφέστο για τους νέους, να επαναστατήσουμε έναντι της γενιάς της. Σε βαθμό που αν δεν το ήξερες πίστευες ότι ήταν βαλτή από εμένα εξ αρχής. Αυτό είναι πια ένα εδραιωμένο επίτευγμα της μεθοδολογίας της ομάδας. Οτιδήποτε συμβεί να λες δεν ξέρω αν έτυχε ή αν το έχει προσχεδιάσει. Ένας θεατής ταράχτηκε από κάποια λόγια του ήρωα και μου είπε είσαι δαίμων! Και πως είχε δει κάποτε τον Ηλίθιο με τον Τζώρτζογλου. Όσοι ήταν εκείνη τη νύχτα στο κατάμεστο Ίδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης πιστεύω θα θυμούνται για χρόνια την ασύλληπτη ποίηση που ξεπηδούσε μετά όλη τη βραδιά χάρη σε αυτή τη δική του γενναιοδωρία έκθεσης ως εφαλτήριο. Του λογικού και του παραλόγου.
Το θέατρο συχνά δείχνει τον πόνο για να θυμίσει την ομορφιά. Εσείς τι προτιμάτε να αφήνετε πίσω σας; Λύτρωση ή αναστάτωση;
Η παράσταση είναι μια αφορμή, μια συνάντηση, μια διάλεξη, μια πλάκα. Πολύ πολύ σοβαρή κι ανάλαφρη μαζί. Δεν πιστεύω στην ψυχαναγκαστική τοποθέτηση τραγικών συμβάντων για να αναβλύσει το τραγικό βάθος. Αυτό που πιστεύω άλλωστε ότι πυροδοτεί τις συγκινητικές αντιδράσεις των θεατών δύο χρόνια τώρα είναι η ακαταμάχητη απλότητα της αμεσότητας της έκφρασης. Από το άπειρο της φαντασίας. Και με όσα ιερά βιώματα, επώδυνα ή γαληνευτικά, έχει να μοιραστεί κάθε ψυχή. Άρα δεν επέρχεται κάποια πομπώδης κάθαρση ούτε μένει όμως αλύτρωτο ή ανείπωτο κάτι. Είναι μια διαμπερής τελετή συνομιλίας των συνειδητών μας και -μακάρι- όσων κοχλάζουν από κάτω.
Ο «Ηλίθιος» έγινε τρόπος ζωής. Ποιον Νικόλα σάς έμαθε να αγαπάτε περισσότερο μέσα από αυτή τη διαδρομή;
Τον πιο ταπεινό, τον πιο παιδικό, τον πάντα νηφάλιο, τον ανοιχτό στην έκπληξη, τον Νικόλα που δεν αναβάλλει όσα μπορεί να προσπαθήσει. Με λογική κι ενθουσιασμό μαζί. Κι είμαι πολύ ευγνώμων γι’ αυτό. Κι αν στο βιβλίο του Ντοστογιέφσκι δεν έχει happy end το παραμύθι, εμείς αξίζει να προσπαθούμε στη ζωή να το υπερβούμε, αφού έχουμε ραβασάκι τόση πρότερη γνώση. Αυτό είναι τα βιβλία. Και στη λογοτεχνία και στην Ιστορία. Έτσι αξίζει να αποφύγουμε τον επόμενο πόλεμο. Ηλίθιοι καλοί μαζί. Εμείς και η άπειρη αγάπη μας. Δίχως πέρας και πείρα.
Συνέντευξη: Έρη Χριστοφορίδου
