ΠΡΟΣΩΠΑ

Θάνος Νίκας: «Η πιο επικίνδυνη σιωπή είναι αυτή που μοιάζει λογική»

Η παράσταση «Ο Ριχάρδος στη Γάζα» γεννήθηκε μέσα από μια ανάγκη που ξεπέρασε τα όρια μιας απλής θεατρικής ιδέας. Ο Θάνος Νίκας και οι συνεργάτες του αναζήτησαν έναν τρόπο να αρθρώσουν λόγο απέναντι σε ένα παρόν που πληγώνει και διχάζει, συνδέοντας τη σαιξπηρική τραγωδία με την πραγματικότητα ενός λαού που ζει μέσα στη βία και τον ξεριζωμό. Η συνάντηση του κλασικού με το επείγον παρόν γίνεται μέσα από μαρτυρίες, ήχους και μια σκηνική γλώσσα που επιδιώκει να φωτίσει τον μηχανισμό της εξουσίας και τη λεπτή γραμμή ανάμεσα στο θύμα και τον θύτη. Η παράσταση παρουσιάζεται στο Θέατρο Τεχνών Θεσσαλονίκης, σε συνεργασία με την Ars Moriendi Theater Group, σε έναν χώρο που στηρίζει σταθερά έργα με κοινωνικό και φιλοσοφικό προσανατολισμό. Σε αυτή τη συζήτηση, ο δημιουργός μιλά για τις αφετηρίες της παράστασης, για τις ευθύνες της τέχνης και για το βάρος της σιωπής σε μια εποχή που όλα δοκιμάζονται.

Ο τίτλος της παράστασης «Ο Ριχάρδος στη Γάζα» μοιάζει από μόνος του να περικλείει μια ολόκληρη φιλοσοφία. Τη συνάντηση του κλασικού με το επείγον παρόν. Πώς γεννήθηκε αυτή η ιδέα; Ποιο ήταν το αρχικό ερέθισμα που σας ώθησε να ενώσετε τον Σαίξπηρ με τη Γάζα;

Η ιδέα δεν προέκυψε σαν μια θεατρική σύλληψη που κάθισα να σκεφτώ μόνος μου αλλά περισσότερο σαν μια συζήτηση που ξέφυγε από τα όρια της κουβέντας και άρχισε να γίνεται ανάγκη. Ήμασταν με τον Αλέξη Κότσυφα ένα απόγευμα, μιλούσαμε ξανά για τη Γάζα και για εκείνο το αίσθημα ότι βλέπεις μια αδικία να μεγαλώνει μπροστά σου και δεν ξέρεις ακριβώς ποια είναι η θέση σου μέσα σε αυτό. Κάποια στιγμή είπαμε πως δεν γίνεται να μείνουμε στη συζήτηση, πως πρέπει με κάποιον τρόπο να τοποθετηθούμε και αυτή η ανάγκη δεν ήταν ούτε καλλιτεχνική ούτε πολιτική, ήταν κάτι επιτακτικά ανθρώπινο. Σε αυτή τη σκέψη μπήκε και ο Θοδωρής, έπειτα άρχισα να σκέφτομαι τον Ριχάρδο Γ’, γιατί τον είχα μόλις δουλέψει με τους φοιτητές μου στη δραματική σχολή για τη διπλωματική τους και είχαμε κάνει αρκετές συζητήσεις για τη βία της εξουσίας και για τον μηχανισμό που γεννά τον τύραννο. Κάπως έτσι μπήκε στη μέση και το κείμενο της Caryl Churchill, αυτό το πες της που επαναλαμβάνεται από στόμα σε στόμα, από γενιά σε γενιά, σαν να προσπαθείς να προστατεύσεις ένα παιδί εξηγώντας του ακριβώς τη φρίκη που δεν θα έπρεπε ποτέ να χρειαστεί να εξηγήσεις. Από εκεί και πέρα η παράσταση άρχισε να παίρνει τον δρόμο της.

Μιλάτε για τη μεταμόρφωση του θύματος σε θύτη. Πιστεύετε πως η Ιστορία είναι πράγματι ένας κύκλος ή μήπως μια σπειροειδής πτώση, όπου κάθε φορά η ανθρωπότητα “δικαιολογεί” ξανά τη βία της;

Στην πορεία ενός κύκλου, θα περάσεις αναγκαστικά από το ίδιο σημείο, έχοντας την παρήγορη ψευδαίσθηση μιας επανάληψης. Και η Ιστορία όσο κι αν νιώθουμε ότι επαναλαμβάνεται, ποτέ δεν επιστρέφει στο ίδιο σημείο. Όσο δούλευα τις μαρτυρίες, και από τις δύο πλευρές, καταλάβαινα ότι παρόλο που υπάρχουν σημεία που εφάπτονται, η κίνηση μόνο κυκλική δεν είναι. Θυμίζει περισσότερο κινούμενη άμμο που μας ρουφάει ενώ εμείς παρατηρούμε αδρανείς μόνο την περιστροφή.Το ερώτημα που διατρέχει ολόκληρη την παράσταση, δεν αφορά την επανάληψη της Ιστορίας, αλλά την εργαλειοποίηση ενός συλλογικού τραύματος ως τραύματος ως δικαιολογία απέναντι σε κάτι που δεν δικαιολογείται. Η μετατροπή του θύματος σε θύτη δεν είναι ούτε μοιραία, ούτε αναπόφευκτη είναι επιλογή, και το να το χρεώνουμε στην Ιστορία, όποια κι αν είναι η κίνησή της, είναι τουλάχιστον υποκριτικό.

Στην παράσταση συνυπάρχουν οι φωνές του Άουσβιτς και της Γάζας. Πώς μπορεί το θέατρο να μετατρέψει τη μαρτυρία σε ενεργή μνήμη και όχι σε απλή αισθητική συγκίνηση;

Πάντα πίστευα ότι το θέατρο δεν είναι χώρος για να αναπαράγεις ιστορίες αλλά για να τις ξαναζήσεις με έναν τρόπο που σε εμπλέκει, και σε υποχρεώνει να σταθείς απέναντι σε κάτι που σε αφορά ακόμη κι αν δεν το έζησες. Μια μαρτυρία, ιδίως όταν μιλάμε για τόπους όπως το Άουσβιτς ή η Γάζα, δεν χρειάζεται κάποια ιδιαίτερη θεατρικοποίηση χρειάζεται απλά χώρο να ακουστεί. Να αφήσεις έναν άνθρωπο να μιλήσει για λογαριασμό ενός άλλου ανθρώπου και αυτό να μην είναι αναπαράσταση αλλά εκπροσώπηση, σαν να στέκεσαι για λίγο δίπλα του. Οι μαρτυρίες ανθρώπων της Γάζας αλλά και εκείνων που γλίτωσαν τα κρεματόρια του Άουσβιτς, έχουν ένα και μόνο στόχο. Να μας επιτρέψουν να αναδείξουμε τα υλικά με τα οποία σχεδιάζετε μια γενοκτονία. Δεν είναι απλά ένας πόλεμος ή μια θηριωδία εν βρασμώ αλλά μια συστηματική μέθοδος εξόντωσης ενός ολόκληρου λαού.Αυτός ήταν εξαρχής ο στόχος μας για αυτό και χρειαζόταν να προσδιορίσουμε με πολύ προσοχή της μαρτυρίες στην πορεία της αφήγησης.

Ο Ριχάρδος Γ’ υπήρξε πάντα το σύμβολο του πολιτικού τέρατος. Πώς στέκεται σήμερα αυτό το αρχέτυπο μπροστά στους σύγχρονους δημαγωγούς και τις νέες μορφές εξουσίας;

Ο Ριχάρδος έχει την ικανότητα να παραμένει επίκαιρος χωρίς καμιά προσπάθεια ανανέωσης και αυτό δεν έχει να κάνει με το πρόσωπο, αλλά με το σύστημα που τον γεννά. Όσο δούλευα το υλικό, καταλάβαινα ότι η δημαγωγία δεν είναι τεχνική, είναι απλά ένας τρόπος να βλέπεις τον κόσμο και να μετατρέπεις την ανάγκη των άλλων σε εργαλείο. Και γι’ αυτό με ενδιαφέρει τόσο η μορφή του όσο και ο τρόπος που επιβιώνει και αναπαράγεται, από την μια εποχή στην άλλη. Πιστεύω ότι το βασικό χαρακτηριστικό είναι η αυτή η συστηματική, σχεδόν βίαιη διαστρέβλωση της γλώσσας που βλέπουμε γύρω μας. Μια τακτική με καθαρά οργουελική καταγωγή που έχει βρει τον τρόπο να βαφτίζει τον πόλεμο ειρήνη.

Η ηλεκτρική κιθάρα επί σκηνής λειτουργεί σχεδόν σαν χορδή συνείδησης. Τι ρόλο έχει για εσάς ο ήχος στη δραματουργία; Είναι ρυθμική σιωπή ή μια άλλη μορφή κραυγής;

Ο ήχος για μένα είναι κάτι που προηγείται του λόγου, κάτι πιο πρωτόγονο, σχεδόν σαν να κουβαλά μέσα του μια μνήμη που δεν ξέρεις από πού ακριβώς προέρχεται αλλά αναγνωρίζεις το ίχνος της. Υπάρχουν στιγμές στην παράσταση όπου το κείμενο γίνεται πολύ έντονο, και εκεί χρειάζεται κάτι να το γειώσει και να το κατοικήσει την ίδια στιγμή, χωρίς όμως να το αναιρέσει. Ο Θοδωρής με την κιθάρα του δεν συνοδεύει, περισσότερο λειτουργεί σαν ένας δεύτερος αφηγητής Είναι σαν να περνάει κάτω από το κείμενο ένα συνεχές ρεύμα που δεν σε αφήνει να απομακρυνθείς ούτε για λίγο από αυτό που συμβαίνει.

Η Ars Moriendi Theater Group έχει δείξει σταθερά μια πολιτική και φιλοσοφική συνέπεια. Πόσο εύκολο είναι σήμερα να δημιουργεί κανείς τέχνη που δεν “αρέσει”, αλλά αφυπνίζει;

Δεν είναι θέμα δυσκολίας αλλά θέμα συνέπειας. Αν αποφασίσεις ότι θα δουλέψεις σε έναν χώρο όπου το θέατρο δεν είναι διασκέδαση αλλά θέση, τότε ξέρεις από την αρχή ότι δε θα αρέσεις σε όλους. Αυτό που με απασχολεί περισσότερο δεν είναι η αποδοχή ή η απόρριψη αλλά το κατά πόσο το έργο μπορεί να σταθεί αληθινό απέναντι στο ίδιο του το υλικό. Από την αρχή της ομάδας, η Ars Moriendi είχε ένα πολύ συγκεκριμένο και συνεπές παραστασιολόγιο. Παρατηρώντας τις παραστάσεις μέσα στο χρόνια, διαπιστώνω ότι την θεματική μας την απασχόλησαν δυο-τρία το πολύ ζητήματα. Και αυτό έγινε τυχαία ή τουλάχιστον ασυνείδητα. Για μένα προσωπικά, η ολόκληρη η στάση μου γύρω από το θέατρο είναι καθαρά θέμα έλξης απέναντι σε κάποια κείμενα ή ζητούμενα. Δεν μπορώ αλλιώς νομίζω. Για παράδειγμα δεν έχω κάνει ποτέ παιδικό, κωμωδία ή δράματα δωματίου κι όχι επειδή τα σνομπάρω, απλώς δεν ξέρω πώς. Ναι αυτό έχει ένα κόστος, αλλά είναι και ο μόνος τρόπος να είσαι τίμιος απέναντι σε αυτό που κάνεις. Προτιμώ να φτιάξω κάτι που θα προβληματίσει δέκα ανθρώπους βαθιά παρά κάτι που θα αρέσει σε χίλιους επιφανειακά.

Μιλάτε μέσα από την παράσταση για την ευθύνη της τέχνης να μιλά όταν όλοι σωπαίνουν. Ποια σιωπή σάς ανησυχεί περισσότερο; Η κοινωνική, η πολιτική ή η καλλιτεχνική;

Με ανησυχεί η σιωπή που μοιάζει λογική και σωστή. Η σιωπή που ντύνεται με επιχειρήματα για να δικαιολογήσει την αδράνεια. Με ανησυχεί η σιωπή που γίνεται καθημερινότητα, αυτή που συνηθίζεις χωρίς να το καταλαβαίνεις. Ο κόσμος είναι γεμάτος από εικόνες που πριν δέκα χρόνια θα μας συγκλόνιζαν και τώρα απλώς περνούν μπροστά μας σαν να είναι κάτι συνηθισμένο. Αυτή η αδυναμία να σταθούμε και να παρατηρήσουμε, έστω για λίγο, έναν πόνο που δεν είναι δικός μας είναι η πιο επικίνδυνη μορφή σιωπής.

Τι σημαίνει για εσάς κάθαρση το 2025; Μπορεί ο θεατής να τη βιώσει ακόμη ή απλώς να τη θυμάται ως λέξη από τα αρχαία ελληνικά;

Η κάθαρση σήμερα δεν μπορεί να είναι αυτό που έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε στις τραγωδίες. Ζούμε σε μια εντελώς διαφορετική εποχή, χωρίς εκείνο το οιονεί θεϊκό χέρι που θα αποκαταστήσει την τάξη. Ίσως γι’ αυτό η κάθαρση να μην έρχεται πια ως λύτρωση αλλά ως μια στιγμή όπου αντιλαμβάνεσαι το βάρος της πραγματικότητας χωρίς να προσπαθείς να το αποφύγεις. Δεν βλέπω την κάθαρση ως τέλος αλλά περισσότερο σαν μια μετατόπιση. Για την στιγμή εκείνη, την μικρή όπου ο θεατής νιώθει ότι αυτό που είδε τον αφορά βαθιά και θα κουβαλήσει μαζί σου την ιστορία φεύγοντας, μέχρι εκείνη να βρει μέσα του μια θέση, ακόμη κι αν αυτή η θέση είναι άβολη.

Συνέντευξη: Έρη Χριστοφορίδου

Για περισσότερες πληροφορίες για την παράσταση πιέστε τον παρακάτω σύνδεσμο: «Ο Ριχάρδος στη Γάζα» – Η τραγική μεταμόρφωση του θύματος σε θύτη

Back to top button